Artukuł ukazał się w w Naszym Akwarium nr 77 (2006)

Krajowe stawonogi słodkowodne w akwarium

Marcin Graczyk
fot. Marcin Graczyk, Tomasz Suchan

Stawonogi w akwarium zimnowodnym

W ostatnich latach na rynku akwarystycznym pojawiło się wiele nowych, ciekawych zwierząt. Poza mięczakami, bezkręgowce w naszych domowych zbiornikach reprezentowane są przez szereg stawonogów takich jak: krewetki, raki czy kraby. Stanowią one jednak bardzo nikłą część tej grupy zwierząt, wszystkie należą bowiem do skorupiaków. Skorupiaki nie są jednak jedynymi mieszkańcami wód słodkich będącymi stawonogami. O wiele bogatszą grupę stanowią owady. Większość z nich nie osiąga jednak na tyle dużych rozmiarów by stanowić interesujący obiekt obserwacji dla akwarysty. Niektóre mniejsze gatunki z rodziny ochotkowatych czy też jętki cenione są jako pokarm dla ryb lub wspominanych skorupiaków. Jako obiekt obserwacji o wiele bardziej nadają się drapieżne chrząszcze, ich larwy czy też larwy ważek, które osiągają rozmiary nawet kilku centymetrów. Ciekawym obiektem hodowli może być również inny podwodny stwór, jakim jest pająk topik - jedyny nasz pajęczak spędzający całe życie pod wodą.

Do stawonogów należy również pospolity rak pręgowany.

Niewielki rak pręgowany w pobliżu ślimaka który lada chwila stanie się jego obiadem.

Owady drapieżne – ciekawy obiekt obserwacji

Duża część owadów wodnych to wyspecjalizowani, podwodni łowcy. Szczególnie ciekawymi obiektami obserwacji są duże chrząszcze, takie jak pływak żółtobrzeżek czy wodne pluskwiaki. Pływaki osiągają długość ok. 4 cm i posiadają atrakcyjne ubarwienie. Charakterystyczne dla tego gatunku są żółte obrzeża pokryw skrzydeł (stąd nazwa). Godne polecenia jest prześledzenie całego cyklu rozwojowego tego owada. Rozmnożenie tych zwierząt w akwarium mi osobiście się nie udało. Płeć chrząszczy można łatwo odróżnić. Samce wyposażone są w wyraźne przyssawki na pierwszej parze odnóży (modyfikacja ułatwiająca kopulację). Pływaki składają jaja z których wylęgają się larwy o silnych żuwaczkach. Larwy są szczególnie niebezpiecznymi i widowiskowymi w działaniu zwierzakami, zdolnymi pochwycić i pożreć dosłownie wszystko co się rusza i ma odpowiednią wielkość.

Pływak.

Zastygły w bezruchu chrząszcz.

Samica pływaka.

Samica pływaka na kawałku drewna.

Para pływaków w zbiorniku biotopowym.

Wspomniane pluskwiaki naszych wód osiągają nieco mniejsze rozmiary niż omówiony gatunek, znacznie mniejsze są też od swoich tropikalnych krewniaków. Pluskwiaki polują zazwyczaj z zasadzki, a ich łup stanowią drobne ryby, inne owady i mięczaki itp. Niektóre pluskwiaki specjalizują się w zdobywaniu pokarmu poprzez wychwytywanie owadów, które przez przypadek trafiły do wody i utrzymują się na jej powierzchni. Takim właśnie pluskwiakiem jest niewielki nartnik sprawnie poruszający się po powierzchni lustra wody wykorzystując napięcie powierzchniowe.

Nartnik.

Zupełnie inną strategię stosują polujące z zasadzki płoszczyce i topielice. Oba gatunki pływają dość niezdarnie. Swoją ofiarę unieruchamiają podobnie jak modliszka, czyli za pomocą przednich odnóży. Pokarm stanowią najczęściej drobne rybki. Jeszcze inny rodzaj strategii łowieckiej zademonstrują uważnemu obserwatorowi pluskolce i żyrytwy. Ci sprytni łowcy zawisają głową w dół, tuż przy powierzchni, po to by zaatakować ofiarę często po krótkim pościgu.

Kilka wybranych gatunków owadów

Płoszczyca szara (Nepa cinerea)
Gatunek należący do pluskwiaków różnoskrzydłych. Osiąga ok. 2,5 – 4,0 cm długości. Wyróżnia się szarobrunatnym ubarwieniem. Ciało płoszczycy jest silnie spłaszczone grzbieto - brzusznie. Lata bardzo rzadko. W tylnej części odwłoku znajduje się rurka służąca do oddychania. Płoszczyca poluje najczęściej w okolicach dna lub pośród roślinności wodnej. Jaja składane są wewnątrz tkanek roślinnych.

Płoszczyca to pluswiak którego nie sposób pomylić z innym owadem (fot.T.S.)

Topielica (Lanatra lineris)
Krewniak płoszczycy o bardzo silnie wydłużonym ciele. Osiąga ok. 5 – 7cm długości. Sposobem polowania bardzo przypomina płoszczycę. Podobnie jak poprzedni gatunek topielica jest kosmopolityczna. Topielica zamieszkuje wody stojące lub cieki o bardzo wolnym nurcie. Owad ten jest dość trudny do odnalezienia pośród roślin, co znacznie ogranicza jego dostępność jako obiektu do hodowli.

Pluskolec (Notonecta glauca)
Jeden z najpospolitszych i najdostępniejszych gatunków pluskwiaków. Osiąga maksymalnie ok. 2 cm długości. Bardzo sprawnie i szybko pływa. Za narząd umożliwiający mu pływanie służą tylne odnóża wyposażone w szczecinki pływne.

Pływak żółtobrzeżek (Dytiscus marginalis)
Jeden z największych naszych chrząszczy wodnych (rozmiarami przewyższa go jedynie kałużnica czarna osiągająca ok. 5 cm długości). Występuje w wodach stojących. Jako kolebkę dla swoich jaj, pływaki wykorzystują wodne rośliny. Jaja składane są do wnętrza tkanek roślin, które zaopatrują jaja w tlen i chronią przed drapieżnikami. Larwy żółtobrzeżków są drapieżne i osiągają wręcz monstrualne, jak na owady, rozmiary - często do 8cm długości. Dorosłe owady doskonale latają.

Jak uniknąć rozczarowań

Większość wodnych owadów mogących stanowić obiekt naszego akwarystycznego zainteresowania to bezwzględni drapieżcy, co należy mieć na uwadze planując obsadę zbiornika. Często dochodzi też do aktów kanibalizmu powodowanego przegęszczeniem populacji (zbyt duża ilość osobników w akwarium) lub niewłaściwym karmieniem. Warto również dokładnie zapoznać się z biologią gatunku, który mamy zamiar hodować. Bardzo ważne jest by nie przenosić owadów gołymi rękami - dotycz to przede wszystkim pluskolców które potrafią boleśnie ugryźć.

Sugestie odnośnie „ akwainsektarium”

Akwarium z owadami to bardzo dobry pomysł na zbiornik o funkcjach dydaktycznych (idealny wręcz zbiornik do urządzenia w klasie biologicznej). Owady oprócz niewielkich wymagań bytowych i rozmiarów są w stanie zaspokoić wymagania najbardziej wyrafinowanych obserwatorów. Warte prześledzenia są też obserwacje cyklów rozwojowych owadów. Zbiornik przeznaczony dla stawonogów nie powinien być zbyt obszerny, co ułatwi nam obserwacje, a w niczym nie przeszkodzi hodowanym organizmom. W zupełności wystarczy akwarium o pojemności 50l. Ważną sprawą jest szczelne przykrycie zbiornika, zabezpieczające przed wyfruwaniem naszych podopiecznych. Większość wodnych owadów nie utraciła zdolności latania. Przed kontaktem z owadami powinny również zostać zabezpieczone elementy oświetlenia. Najlepszym rozwiązaniem jest siatka o odpowiedniej gradacji oczek, zabezpieczająca całe lustro wody. W wypadku zastosowania takiej siatki należy jednak pamiętać by nie odciąć owadom dostępu do powierzchni wody ze względu na to, iż większość z nich oddycha powietrzem atmosferycznym i mogłyby się udusić. Jedynym potrzebnym sprzętem w akwarium z insektami jest delikatnie działający filtr, z którego również możemy zrezygnować stosując regularne podmiany wody.

Gdzie szukać wodnych owadów

Szczególnie godnym polecenia miejscem poszukiwań są niewielkie zbiorniki wodne z bogatą szatą roślinną. Duże szanse zdobycia owadów stwarzają też większe kałuże i bajorka. Znacznie mniej owadów znaleźć można w wodach płynących (chodzi oczywiście o większe gatunki tych zwierząt).