Oświetlenie akwarium

Maciek Grzywaczewski
fot. Maciek Grzywaczewski, Jacek Jabłoński

Oświetlenie akwarium, zwłaszcza przez początkujących akwarystów często jest postrzegane jako sprawa mniej istotna. Jest to jednak ważny element wyposażenia technicznego akwarium, wart przed zakupem wcześniejszego zaplanowania i przemyślenia.

Stosowanie sztucznych źródeł światła przy oświetlaniu akwariów ma dwa główne zadania. Pierwsze można nazwać "estetycznym" - odpowiednio oświetlony zbiornik będzie stanowił ozdobę pomieszczenia w którym się znajduje, jednocześnie pozwoli na obserwacje żyjących w nim organizmów w określonych przez nas godzinach. Trafny dobór systemu oświetlenia, barwy i intensywności światła podkreśli ubarwienie zwierząt i roślin, pozwoli również nadać akwarium określony charakter, zbliżony do naturalnego środowiska. Drugie zadanie jest dużo ważniejsze - światło jest bardzo istotnym czynnikiem biologicznym warunkującym udaną hodowlę roślin i wielu gatunków zwierząt. Należy jednak pamiętać że w przypadku niektórych gatunków zbyt intensywne oświetlenie powodować będzie nadmierną płochliwość (dotyczy to zazwyczaj gatunków aktywnych nocą lub żyjących w naturze w słabo prześwietlonych wodach). Mocne światło może być również powodem intensywnego wzrostu niepożądanych glonów, zwłaszcza w przerybionych zbiornikach, słabo porośniętych roślinami.

Aby dobrać optymalny sposób oświetlenia akwarium warto wziąć pod uwagę opisane poniżej parametry.

Intensywność oświetlenia można przedstawić przy pomocy jednostek takich jak lux czy lumen. Istnieją też specjalne wzory do obliczania ilości światła dla poszczególnych akwariów. Najczęściej jednak akwaryści stosują uproszczony przelicznik - moc oświetlenia w Watach na litr pojemności akwarium (W/l). Przelicznik ten dotyczy lamp o wysokiej wydajności takich jak świetlówki i lampy wysokoprężne, dla których wydaje się on być całkowicie wystarczający. Oczywiście intensywność światła powinna być dostosowana do obsady zbiornika, i tak dla akwariów standartowych głównie z obsadą ryb i mało wymagających roślin wystarczy zastosować lampy o mocy 0,1 - 0,5 W\l. Takie też oświetlenie fabrycznie montuje w pokrywach większość producentów, pozwala ono estetycznie oświetlić zbiornik nie powodując zbyt intensywnego wzrostu niepożądanych glonów. Akwaria roślinne czy też morskie zbiorniki rafowe wymagają znacznie intensywniejszego oświetlenia o wartości 0,5 - 1 W\l., a w niektórych przypadkach powyżej 1W\l. Tak intensywne oświetlenie pozwala na hodowlę bardziej wymagających, światłolubnych gatunków roślin i koralowców. Jednocześnie wymusza na akwaryście spełnienie innych wysokich wymogów - w przypadku roślin dostarczenie niezbędnych składników odżywczych czyli odpowiednie nawożenie, dozowanie CO2, w wypadku morskich bezkręgowców zapewnienie idealnych parametrów wody bogatej w mikroelementy. W przeciwnym razie silne światło może sprawiać wiele kłopotów z glonami lub zmieniać niekorzystnie parametry wody

Przy wyborze mocy oświetlenia pamiętać należy również że woda zatrzymuje światło w dużo większym stopniu niż powietrze, wynika z tego że im wyższe akwarium tym mniej światła dociera do dna zbiornika, na straty światła będą również miały wpływ - klarowność wody, jej zabarwienie, czystość szyb nakrywowych itp.

Jakość światła. Naturalne światło słoneczne składa się z promieniowania o różnej długości fal, czyli ze światła różnej barwy. Widoczne dla nas światło białe składa się z promieniowania czerwonego (o największej długości fali 650-760 nm), pomarańczowego (595-650 nm), żółtego (575-595 nm), zielonego (490-575 nm), niebieskiego (425-490 nm) i fioletowego (400-425 nm). Różne typy źródeł światła w mniejszym lub większym stopniu mogą uwypuklać poszczególne zakresy promieniowania, często jest to przedstawiane na opakowaniach lamp w postaci wykresu, co jest pomocne w wyborze interesujących nas produktów. W zależności od składu emitowanego przez lampy światła różna będzie jego barwa, najczęściej jest ona opisywana w postaci "temperatury barwy" wyrażonej w stopniach Kelvina (porównanie do koloru rozgrzanego metalu w różnych temperaturach w stopniach K). Ten parametr również będzie pomocny w wyborze odpowiedniego źródła światła. Niska temperatura barwy (2 000 - 4 000 K) to światło żółte, "ciepłe". Wraz z wzrostem temperatury będzie bardziej białe (5 000 - 8 000 K), następnie lekko niebieskie (> 10 000 K) i "zimno" niebiesko-fioletowe (> 20 000 K).

Większość roślin wyższych jak też glonów w największym stopniu wykorzystuje w procesie fotosyntezy światło w zakresie jasno-czerwonym i pomarańczowym (600 - 680 nm) a następnie fioletowym i niebieskim (380-480 nm), takie też światło w większości powinny emitować lampy zastosowane do oświetlenia akwarium roślinnego. Woda pochłania poszczególne zakresy promieniowania z różną intensywnością, i tak najszybciej zatrzymywane jest światło o najdłuższej fali czyli czerwone, najgłębiej natomiast dociera światło niebieskie i fioletowe. Do wykorzystywania takiego niebiesko - fioletowego światła w największym stopniu przystosowane są jednokomórkowe glony żyjące w ciałach głębiej występujących koralowców, jak również większość ozdobnych alg morskich.

W akwarystyce morskiej sprawdzać się będą świetlówki o podkreślonym niebieskim widmie.

Czas oświetlania. W strefie tropikalnej dzień przez cały rok trawa w przybliżeniu ok. 12 godzin. Po odliczeniu czasu świtu i zmierzchu, należy przyjąć czas oświetlania akwarium z roślinami i zwierzętami tej strefy na ok. 10 godz.. W przypadku typowych zbiorników roślinnych czas ten można wydłużyć do 12 - 14 godz., niektóre gatunki roślin w zależności od czasu oświetlania mogą przybierać różne formy o zmiennym kształcie i barwie. Oczywiście stosując sztuczne oświetlenie możemy ustalić czas oświetlania akwarium na okres najbardziej nam odpowiadający, niezależnie od naturalnych cyklów dnia i nocy. Aby zapewnić stałe warunki świetlne, a wiele światłolubnych gatunków tego wymaga, można wykorzystać programatory czasowe dostępne w każdym sklepie z artykułami elektrycznymi. Stosując kilka programatorów lub urządzenie sterujące większą ilością lamp możemy symulować naturalne oświetlenie - włączając i wyłączając poszczególne lampy w odstępach czasu, oddajemy okresy świtu i zmierzchu w naturze. Ma to szczególne znaczenie przy hodowli gatunków wrażliwych, reagujących silnym stresem na nagłe włączenie światła.

Znając już podstawowe cechy oświetlenia przyjrzyjmy się różnym typom źródeł światła pod kątem ich przydatności w akwarystyce.

Żarówki wolframowe właściwie od dłuższego czasu nie stosowane w oświetlaniu akwariów, emitują światło pozbawione niebieskiej części widma, wydzielają duże ilości ciepła i pobierają dużo energii. Z powodu dużych kosztów eksploatacji i małej przydatności światła dla organizmów żywych typowe "żarówki" wydają się dla naszych celów bezużyteczne.

Żarnik jest źródłem światła w lampie HQI, drogiego, ale jak dotąd najlepszego oświetlenia dla akwarystyki.

W niektórych przypadkach można natomiast rozważyć zastosowanie popularnych "halogenków", ich silnie skupione punktowo światło może być użyte jako światło dodatkowe w większych zbiornikach, oświetlając wybrane elementy dekoracji Doskonale symuluje wiązki światła słonecznego przedostające się przez korony leśnych drzew w naturze. Dzięki małym rozmiarom można je również wykorzystać w bardzo niewielkich akwariach.

Lampy jarzeniowe czyli popularne "świetlówki", najbardziej popularne i uniwersalne źródło światła stosowane w akwarystyce. Produkowane dzisiaj jarzeniówki dają możliwość doboru światła w bardzo dużej palecie barw i różnym składzie widma, możemy wykorzystać świetlówki oferowane specjalnie dla potrzeb akwarystki, jak też stosowane w oświetlaniu wnętrz. Jest to bardzo ekonomiczne, dające silne jednak rozproszone światło. Trudno opisać wszystkie rodzaje świetlówek, najkorzystniej jest stosować kilka ich typów o różnej temperaturze barwy i składzie światła. Daje to możliwość oddania pełnego składu światła słonecznego z podkreśleniem korzystnych dla roślin pasm widma. Można połączyć ze sobą np. emitującą duży zakres światła niebieskiego lampę typu "aquarelle" z dającą czerwone światło "florą" i pełnozakresową (oddającą w największym stopniu światło słoneczne) typu TLD. W akwarystyce morskiej sprawdzać się będą świetlówki o podkreślonym niebieskim widmie takie jak aquarelle i aktyniczne TL 03 i TL 05.

Świetlówki najczęściej montuje się w pokrywach zbiorników lub podwiesza w obudowach nad akwarium. Standartowe, oferowane na rynku pokrywy posiadają najczęściej jedną lub dwie świetlówki o długości, a co za tym idzie i mocy dostosowanej do długości akwarium, jest to niestety w wielu przypadkach zdecydowanie niewystarczająca ilość światła. Rozwiązaniem jest kupienie pokrywy "na zmówienie", przerobienie standartowej pokrywy lub wykonanie jej od początku samodzielnie.

Początkujący akwarysta powinien rozpocząć swoją przygodę z rybami i roślinami wodnymi, od gatunków mniej wymagających, dla których oświetlenie w standardowej pokrywie będzie wystarczające.

Do oświetlania akwariów co raz częściej stosowane są też nowocześniejsze lampy jarzeniowe typu T5 jak też produkowane na potrzeby akwarystów świetlówki kompaktowe (standartowe świetlówki kompaktowe ze względu na niską temperaturę barwy i niską jakość światła są mało przydatne), charakteryzują się większą wydajnością, pozbawione są męczącego wzrok migotania, oraz większym zakresem mocy (do 80 W i więcej). Niestety cena opraw jak i samych źródeł światła jest również wyższa.

Lampy wysokoprężne starszego typu czyli lampy sodowe i rtęciowe stosowano dawniej były do oświetlania głównie dużych zbiorników wystawowych. Ich bardzo ubogie widmo promieniowania, nienaturalne zielono-niebieskie lub pomarańczowe światło w niewielkiej skali nadawało się do zastosowania w akwarystyce. Przełomem było natomiast wejście na rynek nowoczesnych wysokoprężnych lamp metalohalogenkowych (HQI). Źródłem światła w tych lampach jest wyładowanie w mieszaninie par rtęci i jodków metali lub tzw. metali ziem rzadkich nazywanych halogenkami, dzięki temu ich światło jest bardzo zbliżone do naturalnego światła słonecznego. Oprócz bardzo dobrej jakości światła w całym zakresie promieniowania widzialnego są one również bardzo wydajne i trwałe (6 000 - 20 000 godz.), emitując intensywne, skupione światło. Technologicznie tego typu oświetlenie daje też możliwość komponowania światła o różnej temperaturze barwy, w akwarystyce słodkowodnej najczęściej stosuje się lampy 5000 - 6500K (naturalne białe światło), w akwarystyce morskiej 1000K (światło biało-niebieskie, odwzorowujące skład światła na głębokości ok. 5 m w wodzie morskiej) lub 20000K (światło niebieskie, oddające światło na większych głębokościach w morzach). Biorąc pod uwagę powyższe cechy, oświetlenie HQI jest dziś najdoskonalszym sposobem oświetlania akwariów, a utrzymanie niektórych gatunków zwłaszcza bezkręgowców morskich przez dłuższy okres bez tego typu oświetlenia jest wręcz niemożliwe. Lampy wysokoprężne wymagają jednak skomplikowanych układów zapłonowych jak również specjalnych opraw, co powoduje że są one stosunkowo drogie (w pewnym stopniu rekompensują to niższe koszty eksploatacji), rozwiązaniem może być zakup tańszych opraw przemysłowych lub wykonanie własnoręcznie oprawy.

Akwarystyczne oprawy HQI


Przemysłowe oprawy HQI zastosowane do oświetlenia akwarium

Przy montażu jak również eksploatacji tego typu oświetlenia trzeba również pamiętać o kilku ograniczeniach - lampy jak również układy zapłonowe emitują dosyć duże ilości ciepła, minimalna odległości lamp od powierzchni wody powinna wynosić 20 - 30 cm, w związku z tym najczęściej nie stosuje się tu tradycyjnych pokryw a tzw. akwaria otwarte (z odkrytą powierzchnią wody), niesie to problemy z dość szybkim parowaniem wody w zbiorniku. W lampach HQI nie jest również możliwy tzw. gorący zapłon, czyli po wyłączeniu lampy musi minąć kilkanaście minut przed ponownym włączeniem. Należy o tym pamiętać gdyż próba odpalenia gorącej lampy może się skończyć awarią układu zapłonowego.

Podsumowując, początkujący akwarysta powinien rozpocząć swoją przygodę z rybami i roślinami wodnymi od gatunków mniej wymagających, dla których oświetlenie zainstalowane w standardowej pokrywie będzie wystarczające. W celu zapewnienia roślinom lepszego wzrostu, a rybom piękniejszych kolorów może sięgnąć po świetlówki dedykowane specjalnie dla celów akwarystycznych. Warto również pamiętać, że świetlówki powinny być wymieniane średnio co pół roku na nowe. Gdyż w miarę użytkowania spada jakość emitowanego przez nie światła.

Aby tworzyć w akwarium tzw. trawniczki z niskich roślin trzeba zainwestować w dobrej jakości świetlówki przeznaczone do uprawy roślin lub lampy HQI.