Rośliny w akwarium dekoracyjnym

Maciej Grzywaczewski, Aleksandra Kwaśniak-Płacheta

Rośliny wodne dla większości akwarystów, zarówno rozpoczynających swoją przygodę z akwarium jak i doświadczonych hobbystów, stanowią integralny element akwarium. Oprócz niezaprzeczalnych walorów dekoracyjnych, rośliny spełniają także ważne funkcje biologiczne: pochłaniają szkodliwe produkty przemiany materii zwierząt, wzbogacają wodę i podłoże w tlen, są naturalnym schronieniem i miejscem tarła dla ryb, pomagają stworzyć i utrzymać równowagę biologiczną w akwarium.

Wielu akwarystów decyduje się na pielęgnację akwarium roślinnego, w którym ryby stanowią tylko dodatek lub nie ma ich w ogóle. Znają wymagania każdego ze swoich podopiecznych odnośnie oświetlenia, odczynu wody (pH) oraz jej twardości i temperatury. Wiedzą jak stosować nawozy, a często również jak je samodzielnie wykonać. Nie obca jest im naukowa nazwa uprawianych gatunków roślin, ich miejsce pochodzenia i sposób rozmnażania. Osiągnięcie takiego poziomu wiedzy wymaga wiele czasu i ogromnej pasji.

Wymagania roślin akwariowych

Rośliny jak wszystkie żywe organizmy mają określone wymagania w stosunku do środowiska życia. Bezpośredni wpływ na wzrost roślin ma światło, parametry chemiczne wody, temperatura, w wielu przypadkach również rodzaj zastosowanego podłoża. Starając się stworzyć odpowiednie warunki dla roślin, należy pamiętać że te czynniki są ze sobą ściśle powiązane, a ich natężenie powinno być zrównoważone, gdyż nadmiar lub niedobór jednego z nich może zahamować wzrost lub wręcz uniemożliwić udaną uprawę roślin w zbiorniku.

Każda nowa roślina potrzebuje czasu aby zaaklimatyzować się w akwarium, ukorzenić się i wypuścić nowe pędy. Długość tego okresu zależy od warunków panujących w akwarium oraz samej rośliny. Każdy gatunek charakteryzuje się określonym tempem wzrostu. Szybko rosnące rośliny takie jak różdżyca, moczarka, kabomba, hygrofila mogą wydłużać swoje pędy o 1-2 cm dziennie. Z kolei gatunki o wolnym tempie wzrostu, takie jak anubias i bolbitis wypuszczają nowe listki w odstępach kilkunastu dni albo jeszcze rzadziej. Ma to swoje konsekwencje dla całego akwarium. Dlatego jedna z akwarystycznych zasad, zaleca aby w nowo założonych akwariach sadzić szybko rosnące gatunki roślin, które pobierają znaczne ilości azotanów i fosforanów z wody, ułatwiając utrzymanie jej czystości w tym pierwszym, niestabilnym okresie istnienia akwarium.

Należy sobie również uświadomić, że reakcja roślin na złe warunki nie pojawia się od razu tak jak u ryb, które niemal natychmiast swoim zachowaniem informują o nieprawidłowościach w akwarium. Często nowo zakupione rośliny przez kilka tygodni potrafią trwać w akwarium nie wykazując żadnych niepokojących objawów, aż nagle zaczynają żółknąć liście, pojawiają się ubytki w blaszce liściowej, rośliny gniją i umierają. Przez ten początkowy okres, gdy wyglądają pięknie i zdrowo, korzystają ze zgromadzonych w komórkach składników. Jednak w końcu nieprawidłowe warunki w akwarium dają o sobie znać. Rośliny zaczynają chorować. Nawet gdy akwarysta zareaguje natychmiast, kondycja roślin nie poprawi się w widoczny sposób od razu. Znowu minie dłuższy okres czasu zanim pojawią się nowe pędy i liście.

Oświetlenie akwarium

Światło jest dla roślin źródłem energii, którą wykorzystują w procesie fotosyntezy do produkcji węglowodanów (cukrów) z wody i dwutlenku węgla (CO2). Poszczególne gatunki roślin wykazują różne zapotrzebowanie na światło, mniej wymagające np. mech jawajski (Taxiphyllum barbieri), kryptokoryny (Cryptocoryne sp.) mogą egzystować przy oświetleniu rzędu 80 – 500 luksów, jednak większość wymaga światła o minimalnym natężeniu powyżej 800 luksów, bardziej wymagające powyżej 2000 luksów, a w niektórych przypadkach powyżej 3000 luksów. Generalnie zasada brzmi, im więcej światła tym lepiej dla roślin, zwłaszcza jeżeli zamierzamy tworzyć akwarium typowo roślinne, z bardziej wymagającymi gatunkami. Należy jednak pamiętać że wraz ze wzrostem natężenia światła będzie również rosło zapotrzebowanie roślin na inne składniki odżywcze.

Podłoże dla roślin akwariowych

Podłoże stanowi materiał, w którym zakotwiczają się korzenie, i z którego w dużym stopniu rośliny czerpią składniki pokarmowe. Najbardziej uniwersalnym i praktycznym w zastosowaniu materiałem jest drobny żwir o granulacji 2-5 mm, taka wielkość zapewnia odpowiednią cyrkulacje wody, zapobiegając tworzeniu się stref beztlenowych, w których na skutek braku tlenu zachodzą niebezpieczne dla ryb i roślin procesy gnilne. Czysty żwir jest co prawda dość jałowym podłożem, jednak po pewnym czasie wraz z odkładaniem się osadów naturalnie wzbogaca się w składniki odżywcze. Proces ten można przyśpieszyć stosując specjalne nawozy pod korzeniowe. W sklepach akwarystycznych jest też dostępna szeroka gama gotowych podłoży przeznaczonych do uprawy roślin wodnych, można je również wykonać samodzielnie, wykorzystując do tego celu: glinę, drobny torf niski, ziemie ogrodową czy lateryt (naturalne ilaste podłoże występujące w rejonach tropikalnych, bogate między innymi w żelazo). Składniki można po połączeniu uformować w niewielkie kulki i po wysuszeniu umieścić jako dolną warstwę podłoża, którą następnie przykrywa się żwirem. Rozwiązaniem jest również sadzenie większych, wolno rosnących roślin takich jak np. żabienice (Echinodorus sp.), lotosy (Nymphae sp.), kryptokoryny (Cryptocoryne sp.) w doniczkach wypełnionych żyznym podłożem, które następnie należy przykryć żwirem.

Podłoże użyte w akwarium powinno być neutralne czyli nie może wpływać w żaden sposób na właściwości chemiczne wody. Są jednak od tej reguły wyjątki. W akwariach, które zamieszkają ryby lubiące twardą wodę można użyć żwirków lub piasków, które powstały ze skał wapiennych lub tzw. żwirek koralowy. Takich podłoży natomiast trzeba unikać w pozostałych wypadkach. Jak sprawdzić z jakim podłożem mamy do czynienia? Jeżeli piasek, żwirek lub skałka zawiera w swoim składzie substancje, które będą podnosić twardość wody, po polaniu go octem lub preparatem akwarystycznym do zakwaszania wody zaobserwujesz burzenie (pienienie) się jego powierzchni.

Parametry chemiczne wody

Odczyn wody (pH) informuje jakie jest w wodzie stężenie jonów wodorowych (H+), czyli prościej mówiąc informuje o tym czy woda jest mniej lub bardziej kwaśna. Skala pH może przyjmować wartości od 1 do 14, jednak w akwariach najczęściej stosuje się zakres od 6 do 8 pH. Jeżeli pH wody jest równe 7 mówimy o odczynie obojętnym, gdy pH > 7 woda ma odczyn zasadowy, natomiast gdy pH < 7 woda ma odczyn kwaśny. Skala pH jest skalą logarytmiczną, co oznacza że woda o pH 6,0 jest 10 razy bardziej kwaśna niż ta o pH 7. Dlatego nagła zmiana odczynu wody jest tak niebezpieczna dla organizmów żywych. Bo chociaż my obserwujemy zmianę o jedną jednostkę pH, to dla ryb jest ona 10-krotna. Jeżeli zdecydujesz się na korektę tego parametru w zasiedlonym akwarium pamiętaj, że zmiana nie powinna być większa niż o 0,3 pH na dobę. Jest to szczególnie ważne dla ryb, które jak już wspominaliśmy pierwsze zareagują stresem i nietypowym zachowaniem na złą jakość wody. Optymalny odczyn wody dla akwarium roślinnego powinien oscylować w granicach 6,5 – 7,5 pH. Jest to jednocześnie przedział dobrze tolerowany przez większość ryb akwariowych.

Twardość ogólna wody (GH)

Jest to wielkość, która określa ilość rozpuszczonych w wodzie jonów wapnia (Ca2+) i magnezu (Mg2+). Im jest ich więcej tym woda jest twardsza. Rośliny wykazują zazwyczaj dużą tolerancję w stosunku do tego parametru.

Podział wody ze względu na jej twardość ogólną. Najczęściej używaną jednostką twardości ogólnej są stopnie niemieckie.

°n Skala opisowa
0 – 4 bardzo miękka
4,1 – 8,0 miękka
8,1 – 16,0 średnio twarda
16,1 – 25,0 twarda
> 25,0 bardzo twarda

Jednostki twardości wody, które również bywają używane w literaturze akwarystycznej.

Przy pomocy tej tabelki łatwo można je przeliczać.

Jednostka mg/dm3 CaCO3 mval/dm3 1°n francuska brytyjska
mg/dm3 CaCO3 1 50,040 0,056 0,10 0,070
mval/dm3 50,040 1 2,804 5,00 3,504
1°n 17,840 0,357 1 1,784 1,249
francuska 10 0,200 0,560 1 0,700
brytyjska 14,280 0,285 0,800 1,428 1

Twardość węglanowa (KH)

Inaczej sprawa wygląda z twardością węglanową (KH), która wpływa na ilość dostępnego dla roślin CO2 (o czym poniżej) oraz na wartość pH. Z tego względu KH powinno być stosunkowo niskie, jednak nie niższe niż 4n. Jest to najmniejsza wartość KH, przy której akwarium jest jeszcze w pewnym stopniu chronione przed znacznymi wahaniami odczynu wody (pH). Twardość węglanowa (KH) zapobiega zmianom pH, gdyż jest składnikiem systemu buforowego wody. Z jednej strony KH odgrywa więc bardzo pozytywną rolę w akwarium, z drugiej jednak wysokie wartości KH poważnie utrudniają życie akwarystom.

Zarówno w przypadku roślin jak i ryb, wiele gatunków wymaga wody kwaśnej o pH < 7. Wysoka wartość KH utrudnia zakwaszenie wody, a to za sprawą węglanów (CO3-) i wodorowęglanów (HCO3-), które tworzą twardość węglanową*. Związki te neutralizują kwasy dodawane do akwarium, czy to w postaci specjalnych preparatów akwarystycznych, czy też w wyniku do filtracji wody przez torfu. Jest kilka sposobów żeby obniżyć twardość węglanową (KH). Można kupować wodę destylowaną, której KH jest równe zero i mieszać ją z wodą wodociągową. Wymaga to jednak pewnego zachodu, trzeba znaleźć producenta, przywozić wodę co tydzień lub dwa no i oczywiście za nią zapłacić. Wygodniejszą metodą jest zakup filtra odwróconej osmozy (RO). Jest to dosyć kosztowne urządzenie, ale pozwala na samodzielną produkcję wody. Ze względu na to, że praktycznie nie zawiera ona żadnych pierwiastków, należy mieszać ją z wodą wodociągową lub stosować specjalne mieszanki soli akwarystycznych.

Dwutlenek węgla

Jak już zaznaczyliśmy rośliny w procesie fotosyntezy produkują węglowodany (cukry), a jednym z surowców do ich produkcji jest dwutlenek węgla (CO2), który jest źródłem węgla. Ale to nie jedyna postać węgla nieorganicznego, z której rośliny mogą czerpać węgiel w procesie fotosyntezy. Istnieje jeszcze tzw. wodorowęglan (HCO3-). To źródło jest jednak dostępne tylko dla takich roślin np. moczarka, które posiadają specjalny enzym, pozwalający pozyskać węgiel z wodorowęglanów. Jednak w pierwszej kolejności wszystkie rośliny wykorzystują CO2.

W akwarium z dużą liczbą roślin można zaobserwować wahania odczynu (pH) wody w ciągu doby. Rano pH będzie niższe niż to które zmierzysz pod wieczór. Dlaczego tak się dzieje? Rośliny rano po zaświeceniu światła rozpoczynają fotosyntezę i pobierają CO2. Jego stężenie w wodzie powoli się zmniejsza, a wraz z jego spadkiem wzrasta odczyn (pH) wody. Gdyby rośliny zużyły cały dostępny CO2, odczyn wody mógłby wzrosnąć nawet do 9 pH. W nocy rośliny nie pobierają CO2, a jego stężenie do rana stopniowo wzrasta na skutek oddychania organizmów żywych (ryb, ślimaków, roślin itp.), a wraz z jego wzrostem zmniejsza się odczyn (pH) wody. Takie wahania nie są korzystne dla mieszkańców akwarium. Najczęściej pojawiają się w silnie obsadzonych roślinami akwariach, w których wartość KH jest niska (4-5on). Można im zapobiec zwiększając twardość węglanową (KH), która stanowi element systemu buforowego wody. Twardość węglanową (KH) można zwiększyć posługując się specjalnymi preparatami akwarystycznymi lub dodając sodę oczyszczoną, którą można kupić w sklepie spożywczym.

Zawartość dwutlenku węgla jest ważnym czynnikiem wpływającym na wzrost i rozwój roślin. Jednak jego dostępność dla roślin zależy od odczynu wody (pH). Gdy pH osiąga wartość bliską 8, w wodzie występuje głównie węgiel w postaci wodorowęglanów (HCO3-), a już wiemy że nie wszystkie rośliny mogą z takiego źródła korzystać. Wniosek, im pH bardziej zasadowe tym mniej dostępnego dla roślin CO2, co dla wielu wymagających gatunków oznacza zahamowanie wzrostu. Niestety zazwyczaj woda wodociągowa charakteryzuje się wysokim poziomem KH i pH, a w konsekwencji niewielką ilością dostępnego dla roślin dwutlenku węgla. W akwariach typowo roślinnych można sztucznie dozować dwutlenek węgla. W mniejszych zbiornikach za pomocą reaktorów drożdżowych lub jednorazowych pojemników z CO2, w większych zbiornikach używając butli wysokociśnieniowych, które można połączyć z praktycznymi sterownikami, automatycznie utrzymującymi optymalny poziom CO2. Proces ten jednak powinien być dokładnie kontrolowany, ponieważ zbyt wysoki poziom gazu w wodzie jest śmiertelny dla zwierząt. Znając wartości KH i pH możemy w przybliżeniu określić zawartość dwutlenku węgla w akwarium na podstawie załączonej tabeli, można też dokonać pomiaru przy użyciu dostępnych w handlu testów.

Z tej tabelki odczytasz stężenie dwutlenku węgla w twoim akwarium znając wartości KH i pH, które zmierzysz przy użyciu testów akwarystycznych.

KH   \  pH 6.0 6.2 6.4 6.6 6.8 7.0 7.2 7.4 7.6 7.8 8.0
0.5 15 9.5 6.0 3.8 2.4 1.5 0.9 0.6 0.4 0.23 0.15
1.0 30 19 12 8 4.8 3 1.9 1.2 0.8 0.5 0.3
1.5 45 28 18 11 7.1 4.5 2.8 1.8 1.1 0.7 0.45
2.0 60 38 24 15 9.5 6 3.8 2.4 1.5 1.0 0.6
2.5 75 47 30 19 12 7.5 4.7 3 1.9 1.2 0.75
3.0 90 57 >36 23 14 9 5.7 3.6 2.3 1.4 0.9
3.5 105 68 42 26 17 10.5 6.6 4.2 2.6 1.7 1.0
4.0 120 75 48 30 19 12 7.6 4.8 3.0 1.9 1.2
5.0 150 95 60 38 24 15 9.5 6 3.8 2.4 1.5
6.0 180 114 72 45 29 18 11 7.2 4.5 2.9 1.8
8.0 240 151 96 60 38 24 15 9.6 6.0 3.8 2.4
10.0 300 189 119 75 48 30 19 12 7.5 4.8 3
15.0 450 284 179 113 71 45 28 18 11.3 7.1 4.5

Powyższe rozważania nie oznaczają, że początkujący akwarysta nie może mieć w swoim akwarium pięknych roślin bez tych wszystkich urządzeń i specjalistycznej wiedzy. Wystarczy zapewnić dobre oświetlenie i dobrać odpowiednie gatunki, nie sprawiające problemów w uprawie. Na początek z pewnością nie są wskazane rośliny o czerwonych liściach, które mają wysokie wymagania w stosunku do jakości i ilości światła.

Składniki mineralne

Poszczególne pierwiastki chemiczne niezbędne roślinom są przyswajalne w postaci jonów, ze względu na ilości w jakich są pobierane przez rośliny możemy je podzielić na dwie grupy: makroelementy pobierane w dużych ilościach (azot, fosfor, potas, wapń, magnez, siarka) oraz mikroelementy pobierane w niewielkich ilościach (żelazo, mangan, bor, miedź, molibden, cynk). Pewne ilości składników pokarmowych są stale dostarczane do akwarium wraz z okresowymi podmianami wody. Pochodzą również z resztek pokarmu, odchodów ryb, fragmentów roślin oraz podłoża. Jednak w gęsto obsadzonych zbiornikach, przy intensywnej wegetacji roślin, prędzej lub później mogą wystąpić niedobory mikroelementów, rzadziej makroelementów. Można je uzupełniać stosując różnego typu nawozy akwarystyczne, w postaci płynnej jak i stałej. Wybór odpowiedniego nawozu nie zawsze jest łatwy, w każdym akwarium warunki uprawy się różnią, jak też jest wiele czynników wpływających na dostępność lub też niedobory poszczególnych składników mineralnych, warto więc przetestować różne rozwiązania dokładnie obserwując reakcje roślin. Nawożenie należy rozpoczynać po upewnieniu się że zapewniliśmy roślinom odpowiednie warunki wzrostu opisane wcześniej, dawki nawozu będziemy musieli dostosować indywidualnie dla każdego akwarium, lepiej jest jednak rozpocząć nawożenie od 1\3 czy też 1\2 dawki zalecanej przez producenta, ewentualne „przenawożenie” może mieć fatalne skutki dla zbiornika.

Pierwiastkiem, którego zwykle zaczyna brakować podczas uprawy roślin w akwarium jest żelazo (Fe). Cechą tego pierwiastka jest tworzenia w obecności tlenu nierozpuszczalnej w wodzie formy, która nie może zostać pobrana przez rośliny. Stąd w sklepach zoologicznych dostępne są specjalne preparaty, gdzie żelazo wchodzi w skład chelatu – jest połączone zw związkiem organicznym, co zapobiega wytrącaniu żelaza do formy nierozpuszczalnej w wodzie. Żelazo jest ważnym pierwiastkiem, biorącym udział w procesie fotosyntezy, jego niedobór objawia się żółknięciem liści.

Wybór roślin do akwarium

Wiedząc już mniej więcej jak zapewnić roślinom odpowiednie warunki życia w akwarium, możemy przejść do wyboru odpowiednich dla początkującego akwarysty roślin. Oferta gatunków i odmian roślin akwariowych stale się powiększa, praktycznie co miesiąc wyspecjalizowane firmy oferują nowe odmiany o coraz bardziej dekoracyjnych kształtach i kolorystyce. Przed zakupem warto zapoznać się z wymaganiami i warunkami uprawy konkretnego gatunku. Rośliny najczęściej sprzedawane są w ażurowych doniczkach wypełnionych watą szklaną, z których należy je delikatnie wyjąć i ostrożnie usunąć watę z pomiędzy korzeni. Wiele z roślin akwariowych to rośliny błotne, w naturze okresowo rosnące pod wodą, w celach handlowych są one uprawiane przez producentów w formie wynurzonej (emersyjnej) i w takiej też najczęściej są oferowane w sklepach, często różni się ona znacząco od formy podwodnej (submersyjnej) kształtem, barwą, czy też osiąganą wielkością, co powinno się uwzględnić przy planowaniu obsady. Takie rośliny po posadzeniu w akwarium początkowo mogą marnieć, gdyż muszą przyzwyczaić się do całkiem odmiennych warunków życia niż miały dotychczas. Częstą praktyką jest też oferowanie przez sklepy do akwariów roślin przeznaczonych do terrariów czy paludariów, które nie wytwarzają formy podwodnej (np. Diphenbachia, Dracena, Hemigraphis, Spatyphylum) stanowią one bardzo krótkotrwałą ozdobę akwarium, gdyż w stanie pełnego zanurzenia mogą przetrwać tylko kilka tygodni.

Na początek do nowo założonego akwarium wskazane są rośliny charakteryzujące się szybkim wzrostem takie jak: kabomba karolińska (Cabomba caroliniana) – pamiętaj że wymaga silnego oświetlenia, rogatek sztywny (Ceratophyllum demersum), różdżyca (Ceratopteris sp.), bakopa karolińska (Bacopa caroliniana), moczarka argentyńska (Egeria densa), hygrofila wielonasienna (Hygrophila polysperma). Wymienione gatunki dobrze znoszą świeżą wodę i mało żyzne podłoże. Ze względu na szybki wzrost pochłaniają duże ilości pierwiastków biogennych (azot, fosfor), co w pewnym stopniu chroni niedojrzałe akwarium przed inwazją glonów. W akwarium nowicjusza nie powinno również zabraknąć popularnych kryptokoryn (Cryptocoryne sp.), nazywanych też zwartkami. Nie mają one dużych wymagań co do intensywności oświetlenia. Zakupione rośliny stosunkowo szybko się rozmnażają wytwarzając tzw. rozłogi, efektem czego jest bujnie porośnięty fragment akwarium. Zwartki lubią żyzne podłoże, dlatego jeżeli zastosowaliśmy w akwarium żwir, który jak wiemy początkowo jest bardzo jałowym podłożem, warto zastosować specjalne nawozy pod korzeniowe w postaci tabletek lub kulek. Bardzo ładnymi, zwykle okazałymi roślinami są przedstawiciele żabienic (Echinodorus). Szczególnie pięknym gatunkiem jest żabienica ocelot, której zielone liście pokrywają ciemne plamki, stąd skojarzenie ze wzorem dzikiego kota – ocelota. Bardzo ciekawe efekty wizualne można osiągnąć przytwierdzając do korzeni, za pomocą żyłki lub nitki, mikrozorum uskrzydlone (Microsorum pteropus), które po pewnym czasie pięknie go porośnie. Jest to paproć wodna, która nie wymaga silnego oświetlenia. Rozmnaża się w bardzo ciekawy sposób, wytwarzając tzw. roznmóżki są to maleńkie roślinki wyrastające na liściach rośliny macierzystej, które po pewnym czasie się od niej odrywają i mogą rozpocząć samodzielne życie.

Wiele gatunków ryb wymaga użycia w akwarium roślin pływających, które rozpraszają światło i tworzą doskonałe schronienie dla narybku. Przykładem takich roślin jest rzęsa wodna (Lemna minor), pistia osokowata (Pistia stratiotes) i wgłębka wodna (Riccia fluitans). Ich uprawa nie stwarza żadnych kłopotów. Natomiast systematycznie należy usuwać ich nadmiar aby zbytnio nie zacieniały roślin zakorzenionych.

*Z punktu widzenia chemicznego twardość węglanowa to stężenie jonów wapnia (Ca2+) i (Mg2+), które związane są z węglanami (CO3-) i wodorowęglanami (HCO3-). Akwarystę jednak bardziej interesuje zawartość węglanów i wodorowęglanów tzw. zasadowość wody, które oznaczają testy akwarystyczne do twardości węglanowej (KH).

Leave A Reply

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *